આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને સુપરકમ્પ્યુટિંગની વધતી માંગ વચ્ચે ડેટા સેન્ટર્સ માટે પૃથ્વી પર જમીન, વીજળી અને પાણીની ગંભીર કટોકટી ઊભી થઈ રહી છે. આ વૈશ્વિક સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ રૂપે ટેક ઉદ્યોગસાહસિક ઈલોન મસ્ક હવે ડેટા સેન્ટર્સને પૃથ્વીની સપાટી પરથી હટાવીને સીધા અવકાશમાં સ્થાપિત કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. SpaceX ના 'Starship' રોકેટ અને મસ્કની AI કંપની 'xAI' ના સંયુક્ત વિઝન હેઠળ ભવિષ્યના વિશાળ ડેટા સેન્ટર્સ લો-અર્થ ઓર્બિટમાં તરતા મૂકવાની એક મહત્વકાંક્ષી યોજના પર વિચારણા ચાલી રહી છે.
અત્યાધુનિક AI મોડેલ્સની તાલીમ અને વિશાળ ડેટા પ્રોસેસિંગ માટે હાલમાં હજારો હાઈ-એન્ડ GPU પ્રોસેસર્સ દિવસ-રાત કાર્યરત રહે છે, જે વૈશ્વિક પાવર ગ્રીડ પર મોટો બોજ નાખી રહ્યા છે. એક મોટું પરંપરાગત ડેટા સેન્ટર નાના શહેર જેટલી વીજળી વાપરી નાખે છે, જેના કારણે ગ્લોબલ ડેટા સેન્ટર્સ વિશ્વની કુલ ઊર્જાના આશરે 3% થી 4% હિસ્સો વાપરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત સુપરકમ્પ્યુટર્સને અતિશય ગરમ થતા અટકાવવા માટે દૈનિક લાખો લિટર શુદ્ધ પાણી કૂલિંગ સિસ્ટમમાં વપરાય છે. પૃથ્વી પર જમીનની વધતી કિંમતો, પર્યાવરણીય નિયંત્રણો અને ગ્રીડ કનેક્શન મેળવવામાં થતા વિલંબથી AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણ સામે ગંભીર અવરોધો ઊભા થયા છે.
આ સંકટ સામે અવકાશમાં ડેટા સેન્ટર સ્થાપવાના અનેક કુદરતી ફાયદા રહેલા છે. પૃથ્વીના વાતાવરણ અને વાદળોની બહાર લો-અર્થ ઓર્બિટમાં સૂર્યપ્રકાશ સતત 24 કલાક ઉપલબ્ધ રહે છે, જ્યાં ક્યારેય રાત પડતી નથી. આ અખૂટ અને શુદ્ધ સોલાર ઊર્જાની મદદથી સર્વર્સ કોઈપણ ઈલેક્ટ્રિસિટી ગ્રીડ વગર સતત પાવર મેળવી શકે છે. વળી, અવકાશનું વેક્યૂમ અત્યંત ઠંડુ હોવાથી સર્વર્સને ઠંડા રાખવા માટે મોંઘા એર કન્ડિશનર્સ કે પાણીની જરૂર રહેતી નથી, બલ્કે ખાસ રેડિયેટર્સ દ્વારા ગરમીને કુદરતી રીતે બહાર ફેંકી શકાય છે.
આ પ્રોજેક્ટને વ્યાવસાયિક રીતે સક્ષમ બનાવવામાં SpaceX નું સ્ટારશિપ રોકેટ મુખ્ય આધારસ્તંભ બનશે. સ્ટારશિપ એક જ ઉડાનમાં 100 થી 150 ટન વજન ખૂબ ઓછા ખર્ચે ઓર્બિટમાં લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેનાથી મોડ્યુલર સર્વર રેક્સને અવકાશમાં પહોંચાડવાનું આર્થિક રીતે પોસાય તેમ છે. આ સાથે સ્ટારલિંકના ઓપ્ટિકલ સ્પેસ-લેઝર નેટવર્કની મદદથી અંતરિક્ષમાંથી પૃથ્વી પર સુપરફાસ્ટ ગતિએ ડેટા ટ્રાન્સમિશન પણ શક્ય બની શકે છે.
જોકે આ યોજના સામે ટેકનિકલ પડકારો પણ એટલા જ ગંભીર છે. અવકાશમાં સોલાર ફ્લેર્સ અને કોસ્મિક રેડિયેશન સામાન્ય માઇક્રોચિપ્સને ક્ષતિગ્રસ્ત કરી શકે છે, જેથી ખાસ રેડિયેશન-પ્રૂફ સિલિકોન ચાર્જિસ વિકસાવવા અનિવાર્ય બનશે. આ ઉપરાંત ભ્રમણકક્ષામાં માનવ ટેકનિશિયનોની ગેરહાજરીમાં સર્વર્સના રિપેરિંગ અને મેન્ટેનન્સ માટે સંપૂર્ણપણે સ્વાયત્ત રોબોટિક્સ સિસ્ટમ પર નિર્ભર રહેવું પડશે. તેમ છતાં, પૃથ્વી પર ઊર્જાની અછત જોતાં આગામી વર્ષોમાં સ્પેસ-બેઝ્ડ ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ વૈશ્વિક ટેકનોલોજીની નવી દિશા નક્કી કરશે.
